مرد دانای تاجیک چگونه درباره ایران میاندیشید.

در همان حال من به او میگفتم که ملای تحصیلکرده بسیار خطرناکتر از ملای بیسواد است. ملای بیسواد توان آن را ندارد که اعتقادات دینی و جزمهای اخلاقی یک جامعه را علمی-فلسفیسازی کند و بدین وسیله حماقت، جهالت و جمود را بر کرسی عقل بنشاند و آنها را چونان چیزهای برین و برتر نمایش دهد، اما ایران ما در چنبرِ چنین ملایان به دانشگاه معقول و منقول رفتهای گرفتار است. ایران ما انبان از روشنفکرانی است که در تلاطم امواج قبض و بسطهای شریعت دست و پا میزنند و ناتوانی از اندیشیدن و خودبنیادیِ خود را هر باره به نامِ نو مزین میسازند و چون به سماع اندرشدگانْ گردِ سرِ خود میچرخند و هوهو میزنند و نعره عاشقانه برمیآورند: اگر زنده بود بیتردید به او میگفتم که این بار این علیلیِ ذهنی و این از خودبیگانگیِ خود را «رؤیاهای رسولانه» نامیدهاند و چندی است که با آن یکقل دو قل بازی میکنند! ـبه گمانم آن دانا مرد تاجیک از سر حجب و حیای تاجیکانهاش میخواست حق میزبانی را به جای آورد و به همین خاطر تلاش میکرد تا جامعه میزبان را با نقادیهایش از خود نرنجاند و شاید هم تلاش میکرد نیمه پر جامعهای را ببیند که ناگزیر به زیستن در آن شده بود چرا که در پی ممکن ساختن ادامه زندگی برای خود و خانواده و به ویژه برای نوههایش بود: مگر هر تبعیدیای چنین نمیکند؟