روند پیدایش «الله» در قرآن

pishgaam2.wordpress.com u202b۱۴۰ کلیک

چنانکه معلوم است دین اسلام از بت پرستی و شرک حاکم بر عربستان، و هم چنین از دینهای دیگر، با نام خدای برتر و یکتائی بنام »الله» متمایز میشود. اما آنچه باید به آن توجه داشت اینست که این نام تا چند سال پس از بعثت و گسترش دعوت محمد پیامبر اسلام به یکتاپرستی، هنوز شناخته شده نیست و رد پایی در قرآن ندارد، و تازه هنگامی هم که «رب» یا خدایگان محمد با نام معینی مشخص میشود این نام «الله» نیست بلکه در مرحلۀ اول «رحمان» نامیده میشود. در حقیقت چنانکه در تاریخ، و همچنین در قرآن، ثبت شده محمد آوازۀ پیامبری خویش را با نام «رب» یا خدایگانی اعلام و آغاز میکند که آفرینندۀ انسان و آموزگار و راهنمای بزرگوار اوست: اقرا باسم ربک الذی خلق = بخوان بنام خدایگانت که بیافرید* انسان را از لختهای خون بیافرید* بخوان بنام خدایگانت که بسیار بزرگوار است: آنکه با قلم بیاموخت و بیاموخت به انسان آنچه را که نمیدانست(۹۶علق،۱-۵) و چنانکه معلوم است این «رب» یا «خدایگان»، که با همین عنوان کلی از او یاد میشود، تا سالها بعد نیز نام مشخصی ندارد و محمد از هیچ اله یا الههای با نام و عنوان از خدایگان خود سخن به میان نمیآورد. جالب تر اینکه حتی در بعضی سورههای او لیۀ قرآن نیز، که ظاهراً در پی یکدیگر و در سال دوم بعثت محمد آمدهاند، کلمۀ «رب» نیز بکار برده نشده و حتی در سورۀ ۵۴ قمر، که بقولی به سال چهارم بعثت و بقولی دیگر به سورههای دورۀ دوم مکی مربوط میشود، نه تنها از »رحمان» و «الله» ذکری به میان نمیآید بلکه کلمۀ «رب» نیز فقط یکبار بکار برده میشود، و تا این زمان سخن از «ما» و «من» و «او» میرود که مرجع این ضمیرها نیز مطلقاٌ نامعلوم و فاقد نام و عنواناست. بهرحال مدتها میگذرد و اله یا خدای محمد، که دارای صفات برجسته و ممتاز فراوانی است، همچنان بدون نام و عنوان باقی میماند تا آنکه بالاخره، به احتمالی برای اولین بار و در سال چهارم بعثت، در سورۀ ۵۵ رحمان، از او با همان صفات یاد شده در سورۀ علق و با نام «رحمان «یاد میشود: »الرحمان» * خواندن را بیاموخت * آدمی را بیافرید * او را سخن گفتن آموخت (۵۵، ۲ – ۴)؛ و چنانکه از سورههای دیگر قرآن برمیآید تمایز این اله یا خدای «رحمان» نام، از الهها یا خدایان دیگر سه مشخصۀ اساسی است که پیش از همه همان «یکتائی» و «یگانگی» اوست، دوم اینکه جهان و جهانیان به ید قدرت او آفریده شده و سوم آنکه سلطنت و فرمانروایی مطلق و بلاشریک او بر آفریدگانش، یعنی جهان و جهانیان، به او اختصاص دارد؛ و نام «رحمان» با این سه خصلت اساسی، یعنی «رب» یا »اله» یکتا و آفریدگار و پادشاه فرمانروای مطلق جهان و جهانیان پنجاه و دو بار و در چهارده سوره از سورههای اوليۀ قرآن تکرار شده است!